Galaksi Nedir? Galaksi Çeşitleri Nelerdir?

Galaksi ya da diğer bir deyişle gökada, kütle çekimi kuvveti sayesinde birbirine bağlı yıldızlar, yıldızlararası gaz, toz ve plazmaların meydana getirmiş olduğu karanlık maddelerden oluşan sistemdir. Şu ana kadar galaksilere dair pek aydın fikirler ortaya çıkmamıştır.

Çünkü kendisi son derece gizemlidir. Tipik bir galaksi 10 milyon yıldız ile bir trilyon yıldız içermektedir. Galaksinin içermiş olduğu yıldızların hepsi o galaksinin kütle merkezini eksen alan yörüngelerde dönmektedir.

Bir galaksi veya birden fazla galaksi; çeşitli çoklu yıldız sistemlerini, yıldız kümelerini ve çeşitli nebulaları içerisinde barındırabilmektedir. Tarihsel olarak galaksiler gözle görülen şekillerine göre sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırmalardan sıklıkla karşılaşılanı, ışık profili elips şekilli olan eliptik galaksilerdir.

Düzensiz ya da olağan dışı bir biçime sahip olan galaksiler tuhaf galaksiler olarak adlandırılmaktadır. Tuhaf galaksiler tipik olarak komşu galaksilerin kütle çekimine bağlı biçim bozulmasıyla oluşmaktadırlar.

Birbirine yakın galaksilerin arasındaki bu tür etkileşimlerle söz konusu galaksiler birleşebileceği gibi, patlama olarak bilinen, ölçüde fazlaca artışların tetiklenmesiyle yıldız patlaması galaksileri de oluşabilmektedir.

Düzenli olmayan küçük galaksilere ise düzensiz galaksiler denir.

100 Milyardan Fazla Galaksi

Gözlemlenebilir evrenimizin içerisinde 100 milyardan fazla galaksi olduğu sanılmaktadır. Galaksilerin büyük bir kısmı 1000 ile 100.000 parsek arasında bir yarıçapa sahiptir. Bu galaksiler genellikle birbirlerinden milyonlarca parsek uzaklıklarda bulunurlar.

Galaksiler arası uzay ortalama yoğunluğu m3 başına bir atom bile düşmeyecek derecede az olan bir gazla doludur. Galaksilerin çoğu, kütle çekim etkisi sayesinde birbirine bağlı süperkümeleri oluiturmaktadır. Daha büyük yapılar da, evrende büyük boşlukları çevreleyen tabakalar ve ipliksi yapılar olarak oluşmuştur.

Karanlık madde’yi henüz çok iyi bir şekilde anlayamadığımız için galaksilerin çoğunun kütlesinin yaklaşık olarak yüzde 90’ını karanlık madde’nin oluşturduğu savunulmaktadır. Yapılan gözlemler sonucunda kaydedilen verilere göre, bazı galaksi merkezlerinde dev kara deliklerin mevcut olabileceği ortaya atılmıştır.

Galaksi Tipleri ve Biçimleri

Galaksiler Hubble düzeni olarak adlandırılan yaygın bir biçimsel sınıflandırmaya göre üç ana sınıfta sınıflandırılmaktadır. Bunlar eliptik, sarmal ve düzensiz’dir. Bu sınıflandırma tümüyle galaksilerin gözle görülen biçimlerine dayanmaktadır.

Fakat bu sınıflandırma esasında etkin galaksilerdeki çekirdek etkinliği ya da starburst galaksilerinde önem taşıyan galaksilerin bazı önemli karakteristikleri göz ardı edilmiş olmaktadır. Bir galaksinin en yoğun kısmı çekirdeğidir. Gaz miktarı ve yıldız sayısı galaksinin merkezine gidildikçe artmaktadır.

1)Eliptik Galaksiler

Eliptik galaksiler, görüş açısından bağımsız olarak, gerçekten de elips biçimine sahip galaksilerdir. Eliptik galaksiler daire biçimine yakınlıktan aşırı ovalliğe kadar uzanan bir yelpaze içerisinde kodlanmaktadır ve adlandırılmaktadır.

Eliptik Galaksilerin genel görünümü.
Kaynak: Space-Facts

Bu yelpaze içinde daire biçimine en yakın eliptik galaksiler E0 olarak, en basık ya da en oval olanlar ise E7 olarak adlandırılmaktadır. Eliptik galaksiler genellikle küçük bir yapıya sahiptirler ve nispeten yıldızlararası maddesi fazla olmayan galaksilerdir.

Bu galaksiler, orta kütleçekim merkezini esas alan, rastgele sayılabilecek yörüngelerde dönen evrimleşmiş yaşlı yıldızların baskın olduğu galaksilerdir. Bu galaksiler açık kümelere çok az derecede sahiptirler. Kendilerinden çok daha küçük olan küresel yıldız kümeleri ile benzerlik taşımaktadırlar.

Bu galaksiler büyüklüğüne göre sınıflandırılmaktadır. En büyük eliptik galaksilere dev eliptik galaksi adı verilmektedir. Dev eliptik galaksiler genellikle büyük galaksi kümelerinin çekirdekleri yakınında bulunmaktadır.

2)Sarmal Galaksiler

Sarmal galaksiler, evrendeki galaksilerin büyük bir çoğunluğunu oluşturmaktadır. Yüksek düzeyde açısal hıza sahiptirler. Sarmal galaksiler, dönen bir yıldızın diskinden, yıldızlararası ortamdan ve genellikle daha yaşlı yıldızlardan meydana gelmiş şişkinlikler sonucunda oluşmaktadır.

Bu galaksilerin etrafı teker adı verilen yıldızlar topluluğu tarafından sarılıdır. Yıldızlar topluluğu tarafından sarılı karın ya da çekirdek kısmından dışarı doğru nispeten parlak kollar uzanmaktadır. Hubble düzeninde sarmal galaksiler S ile kodlanmaktadır. S harfinin yanına galaksinin bazı özelliklerini belirtmek için küçük harfler eklenmektedir.

Sarmal Galaksilerin genel görünümü.
Kaynak: Space-Facts

S harfinden sonra eklenen küçük harfler, kolların sıklığını ya da dallanmadaki dağınıklık derecesini ve merkezi karın ya da çekirdeğin boyut durumunu göstermektedir. Örneğin Sa sınıfında yer alan galaksilerde çekirdek büyüktür, kolları da belirsiz bir şekilde yayılmıştır. Sc sınıfı galaksiler ise küçük bir çekirdeğe sahiptir ve açılmış kolları belirgindir.

Sarmal galaksilerde kollar, merkezden dışarıya doğru logaritmik spiral biçimine yakın bir spirallik göstermektedir. Günümüzde galaksilerin sarmal kolları yoğunluk dalgası teorisi’yle maddenin geçici olarak artması veya sıkışması şeklinde yorumlanmıştır.

Yıldızlar bir kol vasıtasıyla yer değiştirirken her yıldız sisteminin uzay hızı daha yüksek yoğunluktaki maddelerin kütleçekim kuvvetiyle değişikliğe uğratılır. Sarmal galaksilerin çoğunda; çekirdeği bir uçtan diğerine kateden, yıldızlardan oluşmuş çubuk biçiminde bir oluşum bulunmaktadır.

Çubuklu sarmal galaksiler adı verilen bu sınıftaki galaksiler Hubble düzeninde, ardından kolların durumunu belirten bir küçük harfin geldiği SB kodlamasıyla gösterilmektedir.

Samanyolu Galaksisi

İçerisinde bulunduğumuz galaksimiz olan Samanyolu Galaksisi bir çubuklu sarmal galaksidir. Yaklaşık olarak 30 kiloparsek yarıçapında ve bir kiloparsek kalınlığındadır. Galaksimiz yaklaşık olarak 200 milyar yıldız içermekle beraber kütle olarak Güneş’in kütlesinden 600 milyar fazladır.

Samanyolu Galaksisi 4 kısımda ele alınmaktadır. Bunlar karın, ince teker, kalın teker ve hale. Galaksimizin disk çapı yaklaşık olarak yüz bin ışık yılıdır. İçermiş olduğu 200 milyar yıldızın büyük bir çoğunluğu, diskin merkezinde toplanmıştır.

3)Diğer Biçimdeki Galaksiler

Tuhaf Galaksiler,diğer galaksilerle gelgit etkileşimlerinden kaynaklanan alışılmamış özellikler gösteren galaksilerdir. Çıplak bir çekirdek ile çekirdeği çevreleyen, yıldızlardan oluşmuş bir halka ve yıldızlararası ortamdan oluşan halkalı galaksi tuhaf galaksilere verilebilecek en güzel örnektir.

Halkalı galaksinin bir sarmal galaksinin çekirdeğinden küçük bir galaksinin geçmesi halinde oluştuğu düşünülmektedir. Andromeda Galaksisi’nin başından da böyle bir olayın geçtiği düşünülmektedir.

Tuhaf bir galaksinin görünümü
Kaynak: Space-Facts

Tuhaf galaksilerden birisi olan merceksi galaksi, eliptik galaksi ile sarmal galaksi arasında kalan bir biçimde olup her iki galaksi sınıfının özelliklerine de sahiptir.

Bu sınıftakiler S0 olarak kodlanmaktadır. Bunlardan başka birde düzensiz galaksiler mevcuttur. Düzensiz galaksiler de bu sınıf içerisindedir. Düzensiz galaksilerin en yakın örneğine Macellan Bulutların’da rastlanılmaktadır.

4)Cüce Galaksiler

Geniş eliptik ve sarmal galaksilerin ününe karşılık olarak evrendeki galaksilerin çoğunun cüce galaksi olduğu gözlemlenmektedir. Bu mini galaksiler Samanyolu Galaksisi’nin % 1’i kadardır ve yalnızca birkaç milyon yıldız barındırmaktadırlar.

Birkaç yıl öncesinde yalnızca 100 parsek genişliğindeki aşırı yoğun galaksi türleri keşfedilmiştir. Cüce galaksilerin çoğu daha büyük galaksilerin uydusu durumundadır. Nitekim Samanyolu Galaksisi bu tarz uydulara sahiptir. Bilinen 12 kadar uydu galaksisi olup, keşfedilmeyi bekleyen 300-500 uydu galaksi daha olduğu tahmin edilmektedir.

Cüce galaksiler eliptik, sarmal ya da düzensiz galaksi sınıflarında sınıflandırılmaktadır. Fakat eliptik cüce galaksiler büyük eliptik galaksilere pek fazla benzemediklerinden dolayı cüce küresel galaksiler olarak adlandırılmaktadır.

Kısa bir zaman önce keşfedilen iki cüce galaksinin her birinin kütlesinin 10 milyon güneş kütlesi kadar bir kütleye sahip olduğunun saptanması galaksilerin büyük bir kısmının karanlık maddeden oluştuğu varsayımını desteklemektedir.

Sonuç!

Görüldüğü gibi geçmişten günümüze birçok galaksi türü keşfedilmiştir. Ve keşfedilmeye de devam edilecektir. Keşfedilen her galaksi beraberinde bir bilinmezliği getirmektedir. Bakalım ilerleyen zamanlarda bizleri ne gibi bilinmezlikler bekleyecek!

Kaynakça

Çınar Ege Bakırcı, Galaksi Nedir? Farklı Galaksi Tipleri Nelerdir?, 30.09.2019, Evrim Ağacı, Alınma Tarihi: 07.04.2020, Alınma Yeri: Evrim Ağacı

Sultan Kış, Nedir Bu Galaksi Dediğimiz?, 31.08.2019, Kozmik Anafor, Alınma Tarihi: 07.04.2020, Alınma Yeri: Kozmik Anafor

Çeviri: Space-Facts

Ayrıca Bakınız: Wikipedia

Reklamlar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir