Kelebek Etkisi Nedir?

Kanat çırpan bir kelebek, dünyanın yarısını dolaşabilecek bir kasırganın oluşmasına sebep olabilir.

Kelebek etkisi denilince muhtemelen herkesin aklına Edward Norton Lorenz tarafından verilen analoji örneği gelmektedir. Bir matematikçi, meteorolog ve kaos teorilerine katkılarıyla anılan Lorenz:

Amazon Ormanları’nda bir kelebeğin kanat çırpması, Amerika’da bir fırtınanın kopmasına neden olabilir demiştir.

Daha sonralarında bu örneğin birkaç farklı versiyonu karşımıza çıkmıştır.

Peki Nedir Bu Kelebek Etkisi?

Kelebek etkisi, bir sistemin başlangıç verilerindeki küçük değişikliklerin büyük ve öngörülemez bir şekilde sonuçlar doğurmasına verilen genel addır. Kelebek etkisi her ne kadar Kaos Teorisi olarak adlandırılmış olsa da büyük ses getirmeyi başaran nadir çalışmalardan birisi olmuştur.

Nereden Çıktı Bu Fikir?

Kelebek etkisi fikri, Lorenz’in hava durumu tahminini modellemek için yaptığı bir deneyde, başlangıç verisini 0.506127 yerine 0.506 olarak girdiğinde farklı bir sonucun oluşması sonucunda ortaya çıkmıştır. Lorenz bu deneyden yola çıkarak ilk koşullardaki küçük bir değişikliğin muazzam ve uzun vadeli sonuçlar doğurabileceği sonucuna varmıştır.

Daha sonrasında Lorenz, hava durumu tahmini modellerinin yanlış olduğunu, başlangıç koşullarının bilinemeyeceğini, küçük bir değişimin oluşabilecek sonuçları çok fazla değiştirebileceğini ortaya atmıştır. Bu kavram ilk başlarda kimse tarafından anlaşılmadı.

Daha sonralarında bu kavramın anlaşılabilir olabilmesi için kelebek analojisini kullanmaya başladı ve Lorenz çekeri diye adlandırmış olduğu grafiksel bir modeli ortaya attı. Bu çekeri oluşturabilmek için üç basit denklem kullandı ve yine aynı şekilde bu denklemlerde küçük değişiklikler yaptı.

Farklı Sonuçlar

Yapmış olduğu değişiklikler sonucunda çok farklı sonuçlar elde etmiştir. Bu durum başlangıç koşullarının ne kadar etkili olduğunu gözler önüne sermektedir. Bununla da yetinmeyen Lorenz başka çekerler daha oluşturdu. Lorenz bu model ile kaos teorisine çok büyük bir katkıda bulundu. Baktığımız zaman çekerlerin kaotik sistemleri anlamamıza yardımcı olduğunu söyleyebiliriz. Bir nevi kaosun vücut bulmuş halidir.

Çekerlere bakıldığında karmaşıklıktan bir düzenin doğduğunu görmekteyiz ve kaos teorisini açıklamak için bu düzeni sıklıkla kullanmaktayız. Kelebek etkisinin ne olduğunu, neyi ifade ettiğini tam olarak anlayabilmek için öncelikle kaos teorisini anlamamız gerekmektedir. Çok basit bir örnek ile aralarındaki ilişkiyi şu şekilde anlatabiliriz: eğer kaos teorisi yan yana dizilmiş olan domino taşları ise kelebek etkisi birinci taşa dokunulmasıdır.

Kaos teorisi her şeyden önce süprizlerin bilimidir. Doğal bilimlerin çoğu fiziksel veya kimyasal reaksiyonlar ile uğraşırken; kaos teorisi, türbülans, borsa, hava durumu gibi önceden tahmini zor olan imkansız doğrusal olmayan olaylarla uğraşmaktadır.

Kaos teorisini fraktal geometri ile açıklamak mümkündür. Çünkü her ikisinin de temellerinde yatan mantık benzerdir. Hatta aynıdır. Fraktal geometri aslında doğanın bir geometrisidir. Doğayı daha iyi anlayabilmemize olanak sağlamaktadır. Her ne kadar 20. yüzyıla kadar Öklid geometrisi kullanılmış olsa da bir süre sonra Öklid geometri yetersiz kalmış ve fraktal geometri ortaya çıkmıştır.

Fraktal geometriyi temsil eden muhteşem bir görüntü
Kaynak: Pixabay

Bunun sebebi ise doğrusal şekillerle, üçgenlerle, dikdörtgenlerle, karelerle doğayı açıklayamamızdan kaynaklanmaktadır. Hepimizin çok yakından tanıdığı ağaçlar, bulutlar, nehirler vs. fraktal şekiller oluşturmaktadır ve kaotik davranışlar sergilemektedirler.

Eğer doğayı anlamak istiyorsak ilk olarak fraktal geometriyi ve kaos teorisini anlamamız gerekmektedir. Fraktal terimi ilk defa Polonyalı matematikçi olan Benoit Mandelbrot tarafından 1975 yılında ortaya atılmıştır.

Fraktallar küçükten büyüğe veya büyükten küçüğe birbirine benzeyen birden fazla geometrik şeklin oluşturmuş olduğu sonsuzluğa doğru giden, göz kamaştırıcı, eşsiz şekillerdir.

Sonuç

Sonuç olarak kelebek etkisi fikri insanları büyüsü, etkisi altına almayı başaran bir kavram olmuştur. İnsanlar zaman içerisinde kelebek etkisini sadece hava durumu gibi olaylarda değil, aynı zamanda da ekonomi, psikoloji gibi farklı bilim dallarında da kullanmaya başlamışlardır.

Kelebek etkisi ve kaos teorisi bizlerin doğayı anlamasına yardımcı olmaktadır. Aslında doğanın ve evrenin düzensizliğinden doğan düzeni anlayabilmemize yardımcı olmaktadır.

Kaynakça

Meltem Çetin Sever, Kelebek Etkisi Nedir?, Evrim Ağacı, 15.04.2019, Alınma Tarihi: 05.04.2020, Alınan Yer: Evrim Ağacı

Wikipedia, Kelebek Etkisi, 27.02.2020, Wikipedia, Alınma Tarihi: 05.04.2020, Alınan Yer: Wikipedia

Ezgi Büşra Akgöz, Kelebek Etkisi, Psikoloji Ağı, 2017, Alınma Tarihi: 05.04.2020, Alına Yer: Psikoloji Ağı

Reklamlar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir